जनकपुरको मौलिक भान्सादेखि अमेरिकासम्म : ‘टेस्ट अफ मिथिला’लाई विश्वमाझ चिनाउँदै शेफ महेश शाह

काठमाडौं । नेपाललाई विश्वसामु चिनाउने माध्यम हिमाल, बुद्ध, पशुपतिनाथ, जानकी मन्दिर र प्राकृतिक सौन्दर्य मात्रै होइनन्।

सयौँ वर्षदेखि पुस्तान्तरण हुँदै आएका नेपाली मौलिक खाना, स्वाद, परिकार र आतिथ्य संस्कृतिले पनि नेपालको पहिचान बोकेका छन्। यही मौलिक स्वादलाई अन्तर्राष्ट्रिय पाककला र सांस्कृतिक मञ्चसम्म पुर्‍याउने अभियानमा सक्रिय नाम हो—जनकपुरका शेफ महेश शाह।

मिथिलाको मौलिक खानालाई नेपाली पाककला र सांस्कृतिक पहिचानको महत्वपूर्ण अंगका रूपमा स्थापित गर्ने प्रयासमा शेफ शाहले पछिल्लो समय निरन्तर काम गर्दै आएका छन्।

‘Taste of Mithila’ अर्थात् ‘मिथिलाको स्वाद’ अभियानमार्फत उनले जनकपुरको स्थानीय भान्सामा सीमित रहेको परम्परागत स्वादलाई नेपाल हुँदै अमेरिका र अहिले अस्ट्रेलियासम्म पुर्‍याउने प्रयास गरिरहेका छन्।

मिथिलाको खाना : स्वाद मात्र होइन, संस्कृतिको पहिचान

मिथिला संस्कृति जानकी मन्दिर, मिथिला चित्रकला, मैथिली भाषा, लोकगीत तथा पर्व–परम्परामा मात्रै सीमित छैन। मिथिलाको आफ्नै विशिष्ट खानपान संस्कृति पनि छ।

घर–घरमा पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएका परिकार, स्थानीय अन्न, तरकारी, मसला, अचार, मिठाई तथा पकाउने परम्परागत शैली मिथिला सभ्यताको जीवन्त अभिव्यक्ति हुन्।

तर विडम्बना के थियो भने मिथिलाको कला र संस्कृतिबारे विश्वले विस्तारै जान्न थाले पनि त्यहाँको मौलिक खानाको अन्तर्राष्ट्रिय पाककला नक्सामा पर्याप्त पहिचान बन्न सकेको थिएन।

यही अवस्थालाई परिवर्तन गर्ने उद्देश्यले शेफ महेश शाहले मिथिलाको खानालाई व्यावसायिक पाककला, प्रस्तुति र अन्तर्राष्ट्रिय सांस्कृतिक कार्यक्रमसँग जोड्ने प्रयास थाले।

नेपालको पाककला क्षेत्रसम्बन्धी आधिकारिक व्यावसायिक दस्तावेजमा समेत महेश शाहलाई ‘Nepalese Cuisine Cook’ तथा ‘Taste of Mithila, Janakpur’सँग सम्बन्धित पाककला विशेषज्ञका रूपमा उल्लेख गरिएको छ। यसले मिथिलाको खानासँग उनको व्यावसायिक संलग्नतालाई समेत पुष्टि गर्छ।

शाहको पाककला यात्रा परम्परागत खाना पकाउने सीपमा मात्र सीमित छैन। उनले Bachelor’s in Hotel Management अध्ययन गरेका छन् भने प्रतिष्ठित Taj Vivanta मा शेफका रूपमा काम गरेको अनुभव पनि छ।

होटल व्यवस्थापन तथा पाककला क्षेत्रमा प्रशिक्षण प्रदान गर्दै आएका उनी व्यावसायिक अनुभव र मिथिलाको मौलिक स्वादलाई संयोजन गर्दै अघि बढिरहेका छन्।

‘Taste of Mithila’ : खानाबाट संस्कृतिको परिचय

‘Taste of Mithila’ नाम आफैँमा एउटा सांस्कृतिक अवधारणा हो। यसको उद्देश्य मिथिलाको खानालाई केवल स्वादका रूपमा नभई मिथिलाको जीवनशैली, परम्परा, आतिथ्य र सांस्कृतिक पहिचानका रूपमा प्रस्तुत गर्नु हो।

मिथिला समाजमा पाहुनालाई स्वागत गर्ने आफ्नै परम्परा छ। चाडपर्व, विवाह, धार्मिक अनुष्ठान तथा पारिवारिक समारोहमा तयार गरिने परिकारहरूको आफ्नै सांस्कृतिक अर्थ हुन्छ।

त्यसैले मिथिलाको खाना व्यावसायिक ढाँचामा प्रस्तुत गर्दा मौलिकता जोगाउँदै आधुनिक प्रस्तुति दिनु आफैँमा चुनौतीपूर्ण काम हो। शेफ शाहले यही क्षेत्रमा काम गर्दै आएका छन्।

काठमाडौंमा मिथिला खानाको सार्वजनिक प्रस्तुति

शेफ महेश शाहले काठमाडौंमा आयोजित मैथिली खानाको प्रदर्शनीमा अन्य पाककला विशेषज्ञहरूसँग सहकार्य गर्दै मिथिलाका विभिन्न मौलिक परिकार प्रस्तुत गरेका थिए।

कार्यक्रममा मड्का चिया, बगिया, तरुवा, बथुवाको सागको सुप, मिथिला थाली, आँपको अचार, आलु चोखालगायतका परिकार प्रस्तुत गरिएको थियो। कार्यक्रमको मुख्य उद्देश्य मिथिला क्षेत्रको मौलिक खानपान संस्कृतिको प्रवद्र्धन गर्नु थियो।

यस प्रकारको प्रस्तुतिले घरको भान्सामा सीमित परम्परागत परिकारलाई सार्वजनिक पाककला मञ्चमा ल्याउने काम गरेको देखिन्छ।

अमेरिकामा पुग्यो मिथिलाको स्वाद

शेफ महेश शाहको अभियानको महत्वपूर्ण अध्याय अमेरिकामा भएको Mithila Festival USA हो। सन् २०२१ मा अमेरिकामा आयोजित ‘Mithila Festival USA’ अन्तर्गतको ‘Taste of Mithila’ कार्यक्रममा उनले विभिन्न मौलिक मिथिला परिकार प्रस्तुत गरेका थिए।

यो कार्यक्रम खानाको स्वाद चखाउने मात्र नभई मिथिला कला, संस्कृति र साहित्यको अन्तर्राष्ट्रिय प्रवद्र्धनसँग जोडिएको थियो। अमेरिकामा रहेका नेपाली तथा मिथिला समुदायसँगै अन्य समुदायका मानिसलाई मिथिलाको खानाको स्वाद र त्यससँग जोडिएको सांस्कृतिक पहिचानसँग परिचित गराउने अवसर कार्यक्रमले दिएको थियो।

खानाको विशेषता नै यही हो—भाषा नबुझेका मानिसलाई पनि स्वादले जोड्न सक्छ। मिथिला चित्रकला, मैथिली संस्कृति र साहित्यका बारेमा चर्चा भइरहेका बेला त्यही संस्कृतिसँग जोडिएको परम्परागत भोजन प्रस्तुत गर्नु प्रभावकारी सांस्कृतिक कूटनीतिको माध्यम बन्न सक्छ।

न्यूयोर्कमा ‘लाइभ कुकिङ’

सन् २०२२ मा न्यूयोर्कमा आयोजित Mithila Festival USA मा पनि शेफ महेश शाहले मिथिला सांस्कृतिक खानाको ‘लाइभ कुकिङ’ प्रस्तुति दिएका थिए।

कार्यक्रममा ‘Taste of Mithila’ लाई सांस्कृतिक फुड फेस्टिभलका रूपमा प्रस्तुत गरिएको थियो। बरी, झोरी, तरुवा लगायतका घरेलु मिथिला परिकारसमेत तयार गरेर प्रस्तुत गरिएको थियो।

लाइभ कुकिङको विशेषता भनेको दर्शकले खाना तयार भएको प्रत्यक्ष हेर्न पाउनु हो। कुन सामग्री प्रयोग हुन्छ, मसला कसरी तयार गरिन्छ, परिकार कसरी पकाइन्छ र अन्ततः कसरी प्रस्तुत गरिन्छ भन्ने प्रक्रिया प्रत्यक्ष देख्न सकिन्छ।

यसले मिथिलाको खानालाई ‘exotic food’ का रूपमा टाढाबाट हेर्नेभन्दा एउटा जीवन्त संस्कृति र परम्पराका रूपमा बुझ्ने अवसर प्रदान गर्छ।

मिथिला खाना : नेपालको पनि पहिचान

नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक देश हो। यहाँ प्रत्येक समुदायको आफ्नै खानपान परम्परा छ। तामाङ, नेवार, गुरुङ, मगर, थकाली, शेर्पा, लिम्बू, राई, मधेसी, मैथिली, भोजपुरीलगायत विभिन्न समुदायका परम्परागत खानाहरू नेपालको gastronomic diversity का महत्वपूर्ण हिस्सा हुन्।

यस अर्थमा मिथिला खानाको संरक्षण र अन्तर्राष्ट्रिय प्रवद्र्धनले मिथिलाको मात्रै होइन, समग्र नेपाली खानाको विविधता विश्वसामु प्रस्तुत गर्ने अवसरसमेत सिर्जना गर्छ।

काठमाडौंमा आयोजित मिथिला खानाको प्रदर्शनीमा सहभागी पाककला विज्ञहरूले समेत मिथिलाको मौलिक खानालाई क्षेत्रीय पहिचानमा सीमित नराखी समग्र नेपाली खानाको बजार विस्तारसँग जोड्नुपर्ने धारणा व्यक्त गरेका थिए।

त्यसैले शेफ महेश शाहको अभियानलाई केवल क्षेत्रीय खानाको प्रवद्र्धनका रूपमा बुझ्नु अपूर्ण हुन्छ; यो नेपाली culinary identity निर्माणको एउटा हिस्सा हो।

पर्यटनसँग जोडिएको ठूलो सम्भावना

विश्व पर्यटन बजारमा पछिल्लो समय Food Tourism अर्थात् खानासँग जोडिएको पर्यटनको महत्व बढ्दै गएको छ। पर्यटक कुनै स्थानमा पुग्दा त्यहाँको स्थानीय खाना चाख्न चाहन्छ। स्थानीय खाना नै त्यो ठाउँको संस्कृति बुझ्ने सबैभन्दा सहज माध्यममध्ये एक हो।

जनकपुर आउने पर्यटकले जानकी मन्दिरको दर्शन गरेपछि मिथिला खाना चाख्न पाए उसको जनकपुर अनुभव अझ पूर्ण बन्न सक्छ। मिथिला चित्रकला हेर्ने, मैथिली संगीत सुन्ने र स्थानीय परिकारको स्वाद लिने अनुभवले जनकपुरलाई एउटा समग्र सांस्कृतिक पर्यटन गन्तव्यका रूपमा विकास गर्न सहयोग गर्न सक्छ।

यसका लागि मिथिला खानालाई व्यवस्थित मेनुमा राख्ने, यसको इतिहास र कथा बताउने, स्वच्छता तथा गुणस्तर कायम गर्ने, आकर्षक प्रस्तुति दिने र अन्तर्राष्ट्रिय स्वादअनुसार आवश्यक परिमार्जन गर्ने काम आवश्यक हुन्छ।

स्थानीय कृषि र उत्पादनसँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध

मिथिला खानाको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष स्थानीय कृषि उत्पादनसँग यसको सम्बन्ध हो।

स्थानीय धान, गहुँ, मकै, दाल, तरकारी, साग, फलफूल, मसला, तेल, अचार तथा अन्य खाद्य सामग्री प्रयोग हुने भएकाले मिथिला खानाको व्यावसायिकीकरणले स्थानीय उत्पादनलाई बजारसँग जोड्न सक्छ।

यदि मिथिला खाना उपलब्ध गराउने रेस्टुरेन्ट, होटल तथा अन्तर्राष्ट्रिय फुड फेस्टिभलहरू बढ्दै गए भने स्थानीय कृषि उत्पादनको मागसमेत बढ्न सक्छ। यसले किसान, महिला समूह, घरेलु उद्यमी, अचार तथा मसला उत्पादक र साना खाद्य व्यवसायीलाई प्रत्यक्ष लाभ पुर्‍याउन सक्छ।

यसरी एउटा परिकारको अन्तर्राष्ट्रिय प्रवद्र्धन अन्ततः स्थानीय अर्थतन्त्रसँग जोडिन सक्छ।

अस्ट्रेलियासम्म फैलिँदै ‘Taste of Mithila’

शेफ महेश शाह अहिले अस्ट्रेलियामा रहेर पनि मिथिला खानाको पहिचानलाई अघि बढाउने अभियानमा सक्रिय रहेको सामग्रीले देखाउँछ।

अस्ट्रेलियामा रहेको ‘Taste of Mithila’ सम्बन्धी सामाजिक सञ्जाल उपस्थितिले पनि उनको अभियान निरन्तर अघि बढिरहेको संकेत गर्छ।

अस्ट्रेलिया नेपालीहरूको ठूलो प्रवासी समुदाय रहेको मुलुक भएकाले त्यहाँ नेपाली खानाको माग र नेपाली संस्कृतिप्रतिको रुचिलाई मिथिला खानासँग जोड्न सके बजार विस्तारको सम्भावना अझ ठूलो हुन सक्छ।

प्रवासी नेपाली समुदायका लागि मौलिक खाना आफ्नो देशसँग जोडिने भावनात्मक माध्यम पनि हो। तर, त्यसलाई नेपाली समुदायभन्दा बाहिरका विदेशी नागरिकसम्म पुर्‍याउन सकियो भने त्यसको प्रभाव अझ व्यापक हुन सक्छ।

कुनै विदेशी नागरिकले मिथिला थाली चाख्दा उसले केवल एउटा खाना खाइरहेको हुँदैन, उसले नेपालको एउटा सांस्कृतिक अनुभव गरिरहेको हुन्छ। यही नै Food Diplomacy को वास्तविक शक्ति हो।

विश्व ब्रान्ड बनाउन अझै चुनौती

मिथिला खानालाई विश्व बजारमा स्थापित गर्न अझै धेरै काम गर्न बाँकी छ। सबैभन्दा पहिलो आवश्यकता परिकारहरूको वैज्ञानिक दस्तावेजीकरण हो।

कुन परिकार कुन पर्वमा बनाइन्छ? कुन सामग्री आवश्यक हुन्छ? त्यसको इतिहास के हो? परम्परागत रूपमा कसरी पकाइन्छ? आधुनिक व्यावसायिक भान्सामा कसरी सुरक्षित र गुणस्तरीय रूपमा तयार गर्न सकिन्छ?—यी सबै विषयको व्यवस्थित दस्तावेज आवश्यक छ।

त्यसपछि recipe standardization अर्थात् परिकारको विधि र स्वादलाई निश्चित मापदण्डमा ल्याउन आवश्यक हुन्छ। अन्तर्राष्ट्रिय होटल तथा रेस्टुरेन्टमा एउटै परिकारको स्वाद र गुणस्तर कायम गर्न यस्तो मापदण्ड अत्यावश्यक हुन्छ।

त्यस्तै मिथिला क्षेत्रका युवालाई स्थानीय खाना पकाउने व्यावसायिक तालिम दिन सकिए रोजगारी सिर्जना गर्न सकिन्छ। मिथिला खाना र पर्यटनलाई जोडेर स्थानीय स्तरमै नयाँ व्यवसायको सम्भावना पनि सिर्जना गर्न सकिन्छ।

‘Mithila Food Trail’ को सम्भावना

जनकपुरधाम आउने पर्यटकका लागि ‘Mithila Food Trail’, ‘Mithila Culinary Experience’ वा ‘Taste of Mithila’ जस्ता कार्यक्रम विकास गर्न सकिन्छ।

जानकी मन्दिर दर्शनसँगै मिथिला थालीको स्वाद, मिथिला चित्रकलाको अनुभव, मैथिली संगीत, स्थानीय बजार र परम्परागत खाना पकाउने प्रक्रियासम्म जोडेर एउटा पूर्ण सांस्कृतिक पर्यटन प्याकेज बनाउन सकिन्छ।

यसले जनकपुरलाई धार्मिक पर्यटनको गन्तव्य मात्र नभई Mithila Gastronomy Tourism को केन्द्रका रूपमा स्थापित गर्न सहयोग पुर्‍याउन सक्छ।

शेफ महेश शाहको योगदानको अर्थ

शेफ महेश शाहको योगदानलाई उनले कति परिकार पकाए भन्ने संख्याबाट मात्र मापन गर्नु उचित हुँदैन। उनको वास्तविक योगदान मिथिला खानालाई पहिचानको विषय बनाउने प्रयासमा देखिन्छ।

काठमाडौंमा सार्वजनिक प्रस्तुति, अमेरिकामा ‘Taste of Mithila’, न्यूयोर्कमा लाइभ कुकिङ र अस्ट्रेलियासम्म पुगेको अभियानले मिथिलाको मौलिक स्वादलाई अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा लैजाने एउटा निरन्तर यात्राको संकेत गर्छ।

नेपाली पाककला क्षेत्रमा सक्रिय व्यक्तिहरूले समेत उनको योगदानलाई मिथिला खानालाई राष्ट्रिय स्तरमा प्रवद्र्धन गर्न सहयोग गर्ने व्यक्तिका रूपमा स्वीकार गरेको सामग्रीमा उल्लेख छ।

स्वादमा लुकेको नेपालको कथा

नेपालको कथा हिमालले मात्र बोल्दैन। नेपालको कथा खानाले पनि बोल्छ।

मिथिलाको खानामा माटोको सुगन्ध छ, किसानको पसिना छ, आमाको हातको स्वाद छ, चाडपर्वको उल्लास छ, पाहुनालाई सत्कार गर्ने संस्कार छ र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको ज्ञान छ।

त्यसैले मिथिला खानालाई विश्वसामु पुर्‍याउनु भनेको केही परिकारलाई विदेशी प्लेटमा राख्नु मात्र होइन। यो नेपालको सांस्कृतिक विविधता, जनकपुरको इतिहास र मिथिलाको हजारौँ वर्ष पुरानो सांस्कृतिक स्मृतिलाई विश्वसँग जोड्ने प्रयास हो।

आजको आवश्यकता मिथिला खानालाई केवल ‘घरको खाना’ भनेर सीमित नराख्नु हो। यसलाई नेपालको सांस्कृतिक सम्पदा, पर्यटन उत्पादन र अन्तर्राष्ट्रिय ब्रान्डका रूपमा विकास गर्न आवश्यक छ।

त्यसका लागि जनकपुरधाममा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको मिथिला पाककला केन्द्र स्थापना, मौलिक परिकारको Recipe Book प्रकाशन, पाककला विद्यार्थीका लागि विशेष पाठ्यक्रम, अन्तर्राष्ट्रिय Food Festival मा नेपाली प्रतिनिधिमण्डलको सहभागिता तथा नेपाल पर्यटन बोर्ड, नेपाली दूतावास, होटल संघ, शेफ संघ र निजी क्षेत्रबीच सहकार्य गर्न सकिन्छ।

यसरी योजनाबद्ध रूपमा अघि बढ्न सके ‘Taste of Nepal – Taste of Mithila’ अभियानले जनकपुरलाई धार्मिक पर्यटनको गन्तव्य मात्र होइन, मिथिला Gastronomy Tourism को अन्तर्राष्ट्रिय केन्द्रका रूपमा स्थापित गर्ने आधार तयार गर्न सक्छ।

अन्ततः मिथिलाको स्वादमा केवल मसला र परिकारको स्वाद छैन—त्यहाँ नेपालको पहिचान छ। जनकपुरको इतिहास छ। मिथिलाको संस्कृति छ। र विश्वसँग बाँड्न बाँकी नेपालको एउटा सुन्दर कथा छ।

त्यही कथालाई स्वादमार्फत विश्वमाझ पुर्‍याउने यात्रामा शेफ महेश शाहको ‘Taste of Mithila’ अभियान एउटा महत्वपूर्ण सुरुवातका रूपमा देखिन्छ।